- Νεάπολη (Καβάλα)
Επόμενος σταθμός του Απ. Παύλου κατά τη β´ αποστολική του περιοδεία ήταν η Νεάπολη. Χτισμένη στις βόρειες ηπειρωτικές ακτές του Αιγαίου κατά μήκος ενός ακρωτηρίου, αποτελούσε με τα δύο λιμάνια της, ένα σε κάθε πλευρά του, επίνειο της σπουδαίας πόλης των Φιλίππων. Σήμερα η ακριβή της θέση ταυτίζεται με εκείνη της σύγχρονης πόλης της Καβάλας. Σύμφωνα με τη διήγηση του βιβλίου των Πράξεων, η Νεάπολη αποτελεί τον πρώτο σταθμό του αποστόλου Παύλου στην ηπειρωτική Ελλάδα, και κατά συνέπεια και στην ηπειρωτική Ευρώπη. Ο Παύλος θα ξαναπεράσει από τη Νεάπολη δύο ακόμα φορές στα πλαίσια της γ΄ αποστολικής του περιοδείας, πιθανόν δε μία ακόμα κατά την φερόμενη ως δ΄ αποστολική του περιοδεία.
Η ιστορία της πόλης είναι μεγάλη, καθώς φαίνεται ότι ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. από Θάσιους αποίκους. Στις πηγές αναφέρεται ως «Νεάπολις ἐν Θράκῃ», διακρινόμενη έτσι από την ομώνυμη πόλη «τῶν Μενδαίων» στη Χαλκιδική, καθώς επίσης και ως «Νέαπολις πρὸς Ἀντισσάραν», λόγω της εγγύτητάς της προς την πολύ αρχαιότερή της πόλη της Αντισσάρας, που σήμερα θεωρείται ότι βρισκόταν στα νοτιοδυτικά της σύγχρονης πόλης της Καβάλας, στη θέση του σημερινού οικισμού Καλαμίτσα.
Η στρατηγική θέση της πόλης ήταν μεγάλη, καθώς ήταν κτισμένη κοντά στο δέλτα του ποταμού Νέστου και σε σημείο απ᾽ όπου περνούσε ο αρχαίος δρόμος που ακολουθώντας τη φυσική διαμόρφωση του εδάφους ένωνε την Ευρώπη με την Ασία. Απέκτησε δε προοδευτικά σαν πόλη ιδιαίτερη σημασία και μάλιστα κατέστη μεγάλη εμπορική και οικονομική δύναμη αφ᾽ ενός μεν λόγω του λιμανιού της, αφ᾽ ετέρου δε λόγω της εγγύτητάς της στο χρυσοφόρο όρος Παγγαίο και την εύφορη πεδιάδα του Δάτου.
Η Νεάπολη έφτασε στο απώγειο της ακμής της κατά την κλασσική περίοδο, μνημονεύεται δε ως πιστή σύμμαχος της Αθήνας και μέλος τόσο της Α´ όσο και τη Β´ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Αναφέρεται μάλιστα ότι ο αθηναίος στρατηγός Καλλίστρατος έκτισε στη Νεάπολη παρθενώνα, το γνωστό ιερό της Θεάς Παρθένου, μιας θρακικής μορφής της Αρτέμιδος Ταυροπόλου ή Βενδίδος, εντός του οποίου υπήρχε ένας υπέροχος ιωνικού τύπου ναός από λευκό μάρμαρο Θάσου.
Η πόλη θα καταληφθεί από τον Μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Β´ το 340 π.Χ., οπότε και θα χάσει την αυτονομία της λόγω της αντίστασης που προέβαλε. Το 168 π.Χ. η Νεάπολη θα περάσει στα χέρια των Ρωμαίων. Κατά την περίοδο μάλιστα αυτή η πόλη θα συνδεθεί με το μεγάλο ιστορικό γεγονός της μάχης των Φιλίππων (42 π.Χ.), καθώς αποτέλεσε ναυτική βάση των δημοκρατικών στρατηγών Κασσίου και Βρούτου. Αν και το αποτέλεσμα της μάχης δεν ήταν ευνοϊκό για τους εν λόγω στρατηγούς, εντούτοις η Νεάπολη δέχθηκε στη συνέχεια την εύνοια της Ρώμης, αφού τόσο ο Οκταβιανός Αύγουστος όσο και οι διάδοχοί του ρωμαίοι αυτοκράτορες προίκισαν την πόλη με μεγάλα ιερά, δημόσια και ιδιωτικά κτήρια και έργα, ανάμεσα στα οποία και το σωζόμενο σε πολύ καλή κατάσταση έως σήμερα εντυπωσιακό υδραγωγείο της πόλης. Ωστόσο, πλην του υδραγωγείου, είναι ελάχιστα σήμερα τα σωζόμενα υπολείμματα από τα ως άνω κτήρια.
Εντούτοις, άξιο ιδιαίτερης αναφοράς είναι το γεγονός ότι από την εποχή αυτή σώζονται δύο ενδιαφέροντα ευρήματα, δύο μιλλιάρια, δύο δηλ. στήλες που τοποθετούνταν ανά μίλι στις μεγάλες οδούς της εποχής υποδεικνύοντας στον ταξιδιώτη τις αποστάσεις μεταξύ των διαφόρων σταθμών. Η σημασία και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα μιλλιάρια αυτά έγκειται στο γεγονός ότι αναφέρεται σαφώς σε αυτά το όνομα της πόλης ως Νεαπόλεως. Το ένα από τα εν λόγω μιλλιάρια βρέθηκε μέσα στην ίδια την πόλη της Καβάλας και ανάγεται χρονικά στα τέλη β´ αιώνα μ.Χ., το δε άλλο στη ρωμαϊκή Εγνατία οδό, με τη χρονολόγησή του να είναι κατά τι προγενέστερη, καθώς φαίνεται ότι ανάγεται στην εποχή του ρωμαίου αυτοκράτορα Τραϊανού (αρχές β´ αι. μ.Χ.).
Κατά τους βυζαντινούς χρόνους η πόλη είναι γνωστή ως «Χριστούπολη», ένα όνομα με το οποίο η πόλη ήταν γνωστή για 600 περίπου χρόνια. Πιθανότατα οφειλόταν στο γεγονός ότι επειδή υπήρξε η πρώτη πόλη στην περιοχή που επισκέφθηκε ο απόστολος Παύλος, κατέστη έτσι η κατεξοχήν πόλη του Χριστού. Το σημερινό της όνομα «Καβάλα» η πόλη λέγεται ότι το οφείλει στους σταυροφόρους, οι οποίοι βλέποντάς την από την θάλασσα την παρομοίασαν με σέλλα αλόγου (λατ. cavallo). Εκτός όμως από την θεωρία αυτή υπάρχουν και άλλες δύο σχετικές θεωρίες, με την πρώτη από αυτές να αποδίδει το όνομα της Καβάλας στην εκεί ύπαρξη μεγάλου ταχυδρομικού σταθμού που υπηρετείτο από άλογα, η δε δεύτερη στην πλησιόχωρη αρχαία αποικία των Ερετρέων Σκαβάλλα, που σήμερα εντοπίζεται στη θέση του χωριού Παλιά Καβάλα.
Αν και δεν γίνεται κάποια σχετική μνεία στα βιβλία της Κ.Δ., παλαιά τοπική παράδοση θέλει τον Απόστολο Παύλο να αποβιβάζεται μαζί με τους συνεργάτες του στο χώρο του σημερινού ναού του Αγίου Νικολάου, κοντά στο σημερινό λιμάνι της πόλης. Εκεί υπάρχει σήμερα σε ανάμνηση του γεγονότος αυτού ένα σύγχρονο μνημείο, το Βήμα του Αποστόλου Παύλου, επί του οποίου δεσπόζουν δύο παραστάσεις που εικονίζουν το όραμα του Παύλου στην Τρωάδα και την αποβίβασή του στη Νεάπολη. Στο χώρο του μνημείου διασώζεται επίσης και η βάση ενός κίονα που υποδεικνύει το ακριβές σημείο στο οποίο αποβιβάστηκε ο Παύλος. Αξίζει να αναφερθεί ότι η περιοχή του Αγίου Νικολάου, καθώς κι εκείνη του ναού της Παναγίας, αποτελούν τα σημεία εκείνα της σημερινής πόλης της Καβάλας στα οποία έχει ανευρεθεί η πλειοψηφία των ελάχιστων ομολογουμένως αρχαιολογικών ευρημάτων (κίονες, θωράκια αμφικιόνια κ.λπ.) της πόλης που ανάγονται στην παλαιοχριστιανική εποχή, ανάμεσα στα οποία και ο προαναφερθείς κίονας. Γεγονός που ίσως αποδεικνύει και την αρχαιότητα της εν λόγω παραδόσεως περί του ακριβούς σημείου αποβίβασης του Παύλου στην αρχαία Νεάπολη.
Σύμφωνα με τη διήγηση των Πράξεων, ο Παύλος αφού αποβιβάστηκε στη Νεάπολη συνέχισε αμέσα το ταξίδι του για την σπουδαία πόλη των Φιλίππων, η οποία απείχε 16 περίπου χλμ. Αναμφίβολα ο Παύλος στην πορεία του για τους Φιλίππους ακολούθησε την Εγνατία Οδό, πλακόστρωτα τμήματα της οποίας έχουν σήμερα αποκαλυφθεί κοντά στο κόμβο της σημερινής Εγνατίας, τρία (3) μόλις χλμ. έξω από την πόλη της Καβάλας, στην περιοχή κάτω από την Ι. Μονή του Αγίου Σίλα. Το ένα από αυτά, συνολικού μήκους 400 μέτρων, ξεκινά από το μοναστήρι και κατηφορίζει προς τον συνοικισμό του Σταυρού έχοντας ως θέα την πεδιάδα των Φιλίππων, ενώ το άλλο, το και μεγαλύτερο, συνολικού μήκους 1.100 μέτρων, ξεκινά κάτω από το ξενοδοχείο «Εγνατία» στη συμβολή οδών Εγνατίας και Μακεδονίας μέσα στην πόλη της Καβάλας και ανεβαίνει τον αυχένα του λόφου του Αγίου Σίλα για να καταλήξει στη σημερινή οδό Ιοκάστης. Σύμφωνα μάλιστα με κάποια αρχαία τοπική παράδοση, στην περιοχή του εν λόγω μοναστηριού, που σημειωτέον οφείλει το όνομά του στον μαθητή και συνοδοιπόρο του αποστόλου Παύλου Σίλα, ο Παύλος και οι συνοδοιπόροι του κατά το ταξίδι τους αυτό προς τους Φιλίππους κάθισαν να ξεκουραστούν. Μνεία μάλιστα του συγκεκριμένου γεγονότος κάνει και μια μαρμάρινη στήλη που σήμερα βρίσκεται μπροστά από το καθολικό της Μονής, όπου αναφέρεται κατά λέξη: «Κατ' αρχαίαν παράδοσιν ενταύθα ανεπαύθησαν οι Άγιοι Απόστολοι Παύλος και Σίλας κατά την προς Φιλίππους πρώτην αποστολικήν επίσκεψί των»
Επόμενος σταθμός του Απ. Παύλου κατά τη β´ αποστολική του περιοδεία ήταν η Νεάπολη. Χτισμένη στις βόρειες ηπειρωτικές ακτές του Αιγαίου κατά μήκος ενός ακρωτηρίου, αποτελούσε με τα δύο λιμάνια της, ένα σε κάθε πλευρά του, επίνειο της σπουδαίας πόλης των Φιλίππων. Σήμερα η ακριβή της θέση ταυτίζεται με εκείνη της σύγχρονης πόλης της Καβάλας. Σύμφωνα με τη διήγηση του βιβλίου των Πράξεων, η Νεάπολη αποτελεί τον πρώτο σταθμό του αποστόλου Παύλου στην ηπειρωτική Ελλάδα, και κατά συνέπεια και στην ηπειρωτική Ευρώπη. Ο Παύλος θα ξαναπεράσει από τη Νεάπολη δύο ακόμα φορές στα πλαίσια της γ΄ αποστολικής του περιοδείας, πιθανόν δε μία ακόμα κατά την φερόμενη ως δ΄ αποστολική του περιοδεία.
Η ιστορία της πόλης είναι μεγάλη, καθώς φαίνεται ότι ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. από Θάσιους αποίκους. Στις πηγές αναφέρεται ως «Νεάπολις ἐν Θράκῃ», διακρινόμενη έτσι από την ομώνυμη πόλη «τῶν Μενδαίων» στη Χαλκιδική, καθώς επίσης και ως «Νέαπολις πρὸς Ἀντισσάραν», λόγω της εγγύτητάς της προς την πολύ αρχαιότερή της πόλη της Αντισσάρας, που σήμερα θεωρείται ότι βρισκόταν στα νοτιοδυτικά της σύγχρονης πόλης της Καβάλας, στη θέση του σημερινού οικισμού Καλαμίτσα.
Η στρατηγική θέση της πόλης ήταν μεγάλη, καθώς ήταν κτισμένη κοντά στο δέλτα του ποταμού Νέστου και σε σημείο απ᾽ όπου περνούσε ο αρχαίος δρόμος που ακολουθώντας τη φυσική διαμόρφωση του εδάφους ένωνε την Ευρώπη με την Ασία. Απέκτησε δε προοδευτικά σαν πόλη ιδιαίτερη σημασία και μάλιστα κατέστη μεγάλη εμπορική και οικονομική δύναμη αφ᾽ ενός μεν λόγω του λιμανιού της, αφ᾽ ετέρου δε λόγω της εγγύτητάς της στο χρυσοφόρο όρος Παγγαίο και την εύφορη πεδιάδα του Δάτου.
Η Νεάπολη έφτασε στο απώγειο της ακμής της κατά την κλασσική περίοδο, μνημονεύεται δε ως πιστή σύμμαχος της Αθήνας και μέλος τόσο της Α´ όσο και τη Β´ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Αναφέρεται μάλιστα ότι ο αθηναίος στρατηγός Καλλίστρατος έκτισε στη Νεάπολη παρθενώνα, το γνωστό ιερό της Θεάς Παρθένου, μιας θρακικής μορφής της Αρτέμιδος Ταυροπόλου ή Βενδίδος, εντός του οποίου υπήρχε ένας υπέροχος ιωνικού τύπου ναός από λευκό μάρμαρο Θάσου.
Η πόλη θα καταληφθεί από τον Μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Β´ το 340 π.Χ., οπότε και θα χάσει την αυτονομία της λόγω της αντίστασης που προέβαλε. Το 168 π.Χ. η Νεάπολη θα περάσει στα χέρια των Ρωμαίων. Κατά την περίοδο μάλιστα αυτή η πόλη θα συνδεθεί με το μεγάλο ιστορικό γεγονός της μάχης των Φιλίππων (42 π.Χ.), καθώς αποτέλεσε ναυτική βάση των δημοκρατικών στρατηγών Κασσίου και Βρούτου. Αν και το αποτέλεσμα της μάχης δεν ήταν ευνοϊκό για τους εν λόγω στρατηγούς, εντούτοις η Νεάπολη δέχθηκε στη συνέχεια την εύνοια της Ρώμης, αφού τόσο ο Οκταβιανός Αύγουστος όσο και οι διάδοχοί του ρωμαίοι αυτοκράτορες προίκισαν την πόλη με μεγάλα ιερά, δημόσια και ιδιωτικά κτήρια και έργα, ανάμεσα στα οποία και το σωζόμενο σε πολύ καλή κατάσταση έως σήμερα εντυπωσιακό υδραγωγείο της πόλης. Ωστόσο, πλην του υδραγωγείου, είναι ελάχιστα σήμερα τα σωζόμενα υπολείμματα από τα ως άνω κτήρια.
Εντούτοις, άξιο ιδιαίτερης αναφοράς είναι το γεγονός ότι από την εποχή αυτή σώζονται δύο ενδιαφέροντα ευρήματα, δύο μιλλιάρια, δύο δηλ. στήλες που τοποθετούνταν ανά μίλι στις μεγάλες οδούς της εποχής υποδεικνύοντας στον ταξιδιώτη τις αποστάσεις μεταξύ των διαφόρων σταθμών. Η σημασία και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα μιλλιάρια αυτά έγκειται στο γεγονός ότι αναφέρεται σαφώς σε αυτά το όνομα της πόλης ως Νεαπόλεως. Το ένα από τα εν λόγω μιλλιάρια βρέθηκε μέσα στην ίδια την πόλη της Καβάλας και ανάγεται χρονικά στα τέλη β´ αιώνα μ.Χ., το δε άλλο στη ρωμαϊκή Εγνατία οδό, με τη χρονολόγησή του να είναι κατά τι προγενέστερη, καθώς φαίνεται ότι ανάγεται στην εποχή του ρωμαίου αυτοκράτορα Τραϊανού (αρχές β´ αι. μ.Χ.).
Κατά τους βυζαντινούς χρόνους η πόλη είναι γνωστή ως «Χριστούπολη», ένα όνομα με το οποίο η πόλη ήταν γνωστή για 600 περίπου χρόνια. Πιθανότατα οφειλόταν στο γεγονός ότι επειδή υπήρξε η πρώτη πόλη στην περιοχή που επισκέφθηκε ο απόστολος Παύλος, κατέστη έτσι η κατεξοχήν πόλη του Χριστού. Το σημερινό της όνομα «Καβάλα» η πόλη λέγεται ότι το οφείλει στους σταυροφόρους, οι οποίοι βλέποντάς την από την θάλασσα την παρομοίασαν με σέλλα αλόγου (λατ. cavallo). Εκτός όμως από την θεωρία αυτή υπάρχουν και άλλες δύο σχετικές θεωρίες, με την πρώτη από αυτές να αποδίδει το όνομα της Καβάλας στην εκεί ύπαρξη μεγάλου ταχυδρομικού σταθμού που υπηρετείτο από άλογα, η δε δεύτερη στην πλησιόχωρη αρχαία αποικία των Ερετρέων Σκαβάλλα, που σήμερα εντοπίζεται στη θέση του χωριού Παλιά Καβάλα.
Αν και δεν γίνεται κάποια σχετική μνεία στα βιβλία της Κ.Δ., παλαιά τοπική παράδοση θέλει τον Απόστολο Παύλο να αποβιβάζεται μαζί με τους συνεργάτες του στο χώρο του σημερινού ναού του Αγίου Νικολάου, κοντά στο σημερινό λιμάνι της πόλης. Εκεί υπάρχει σήμερα σε ανάμνηση του γεγονότος αυτού ένα σύγχρονο μνημείο, το Βήμα του Αποστόλου Παύλου, επί του οποίου δεσπόζουν δύο παραστάσεις που εικονίζουν το όραμα του Παύλου στην Τρωάδα και την αποβίβασή του στη Νεάπολη. Στο χώρο του μνημείου διασώζεται επίσης και η βάση ενός κίονα που υποδεικνύει το ακριβές σημείο στο οποίο αποβιβάστηκε ο Παύλος. Αξίζει να αναφερθεί ότι η περιοχή του Αγίου Νικολάου, καθώς κι εκείνη του ναού της Παναγίας, αποτελούν τα σημεία εκείνα της σημερινής πόλης της Καβάλας στα οποία έχει ανευρεθεί η πλειοψηφία των ελάχιστων ομολογουμένως αρχαιολογικών ευρημάτων (κίονες, θωράκια αμφικιόνια κ.λπ.) της πόλης που ανάγονται στην παλαιοχριστιανική εποχή, ανάμεσα στα οποία και ο προαναφερθείς κίονας. Γεγονός που ίσως αποδεικνύει και την αρχαιότητα της εν λόγω παραδόσεως περί του ακριβούς σημείου αποβίβασης του Παύλου στην αρχαία Νεάπολη.
Σύμφωνα με τη διήγηση των Πράξεων, ο Παύλος αφού αποβιβάστηκε στη Νεάπολη συνέχισε αμέσα το ταξίδι του για την σπουδαία πόλη των Φιλίππων, η οποία απείχε 16 περίπου χλμ. Αναμφίβολα ο Παύλος στην πορεία του για τους Φιλίππους ακολούθησε την Εγνατία Οδό, πλακόστρωτα τμήματα της οποίας έχουν σήμερα αποκαλυφθεί κοντά στο κόμβο της σημερινής Εγνατίας, τρία (3) μόλις χλμ. έξω από την πόλη της Καβάλας, στην περιοχή κάτω από την Ι. Μονή του Αγίου Σίλα. Το ένα από αυτά, συνολικού μήκους 400 μέτρων, ξεκινά από το μοναστήρι και κατηφορίζει προς τον συνοικισμό του Σταυρού έχοντας ως θέα την πεδιάδα των Φιλίππων, ενώ το άλλο, το και μεγαλύτερο, συνολικού μήκους 1.100 μέτρων, ξεκινά κάτω από το ξενοδοχείο «Εγνατία» στη συμβολή οδών Εγνατίας και Μακεδονίας μέσα στην πόλη της Καβάλας και ανεβαίνει τον αυχένα του λόφου του Αγίου Σίλα για να καταλήξει στη σημερινή οδό Ιοκάστης. Σύμφωνα μάλιστα με κάποια αρχαία τοπική παράδοση, στην περιοχή του εν λόγω μοναστηριού, που σημειωτέον οφείλει το όνομά του στον μαθητή και συνοδοιπόρο του αποστόλου Παύλου Σίλα, ο Παύλος και οι συνοδοιπόροι του κατά το ταξίδι τους αυτό προς τους Φιλίππους κάθισαν να ξεκουραστούν. Μνεία μάλιστα του συγκεκριμένου γεγονότος κάνει και μια μαρμάρινη στήλη που σήμερα βρίσκεται μπροστά από το καθολικό της Μονής, όπου αναφέρεται κατά λέξη: «Κατ' αρχαίαν παράδοσιν ενταύθα ανεπαύθησαν οι Άγιοι Απόστολοι Παύλος και Σίλας κατά την προς Φιλίππους πρώτην αποστολικήν επίσκεψί των»
